Bedrijfsethiek

Wat is ethiek?

Ethiek is een kritische bezinning over het goede doen met de juiste redenen. Die redenen gaan over meer dan alleen persoonlijk gewin, naleving van wettelijke voorschriften en voldoen aan de verwachtingen van anderen. Wanneer je het goede doet met de juiste redenen is je gedrag uitlegbaar met ethische argumenten die verder gaan dan "dit was de meest effectieve optie" of "onze klanten vinden dit normaal".

Ethische argumenten gaan over rekening houden met de rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen. Deze visie is ontstaan gedurende de honderden jaren dat de mens heeft nagedacht over het ethische. De filosoof John Rawls vroeg zich bijvoorbeeld af hoe iemand de samenleving zou vormgeven wanneer hij niet zou weten of hij een man of vrouw is, hoe oud hij is, hoe hoog hij is opgeleid et cetera. Hij concludeerde dat het van belang is dat iedereen invulling moet kunnen geven aan zijn visie van het goede leven, zonder de vrijheid van anderen in te perken.

Recht doen aan anderen

De filosoof Kant stelde dat we zo moeten handelen, zoals we willen dat iedereen zou handelen. Hoe zou de wereld er bijvoorbeeld uit zien wanneer niemand rekening met elkaar zou houden? Beide filosofen benadrukken dat het van groot belang is recht te doen aan de ander. Je kunt nooit tegemoetkomen aan ieders rechten, belangen en wensen, daarom is het voortdurend zoeken naar de juiste balans. Bij het vinden van die balans wegen rechten het zwaarst en wensen het minst zwaar. Wanneer een bedrijf bijvoorbeeld overweegt chemisch afval te dumpen ergens aan een kust van Afrika, dan weegt het recht op een gezonde leefomgeving van de lokale bewoners zwaarder dan de wens van het bedrijf om de kosten te drukken. Dat is een ethische afweging. Economische noodzaak blijkt tegenwoordig ook een sterke drijfveer voor ethisch gedrag: uit angst voor het gebrek aan grondstoffen wordt duurzaamheid een belangrijke pijler van het bedrijfsbeleid. 

Hoe krijgt ethiek vorm in organisaties?

Organisaties gaan vaak op meerdere niveaus met het ethische aan de slag. Ethische regels worden bijvoorbeeld vastgelegd in een gedragscode. Zo proberen bedrijven fraude en corruptie te onderdrukken. Met risicoanalyses proberen organisaties te voorkomen dat medewerkers zwichten voor verleidingen. Het ethische laat zich echter niet volledig managen. In het geval van lastige dilemma's kan een bedrijf oefenen in het maken van een ethische afweging. Het is namelijk een hele kunst de rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen te overzien. Wanneer een bedrijf regelmatig over dilemma's nadenkt en zich daarin oefent, is er sprake van moreel leren in de organisatie. Governance & Integrity Nederland biedt ondersteuning bij het ontwikkelen van deze competentie.

Relatie tussen ethiek en MVO

"Zonder morele dimensie heeft MVO geen betekenis, zonder businesscase heeft MVO geen kans." - Duurzaamheidsexpert Lars Moratis

Tweederde van de Nederlandse bedrijven doet naar eigen zeggen aan MVO. In sommige van die bedrijven komen desondanks af en toe schandalen voor. Oud-directeur van MVO Nederland Willem Lageweg geeft vier oorzaken:

  1. Het dominante kortetermijndenken, gericht op financieel gewin. Hierdoor is er minder oog voor langetermijneffecten en rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen.
  2. Masculien/competitief leiderschap in plaats van verbindend en moreel leiderschap. Een survival-of-the-fittest-cultuur maakt dat er minder oog is voor de betrokkenen.
  3. Veranderende normen en waarden. Nederland is individualistischer dan voorheen. Door de focus op de eigen identiteit kan solidariteit wat in de verdringing komen.
  4. 'Ontzielde' bedrijven, waar een gat ligt tussen 'corporate' en uitvoerende afdelingen (zoals sales en inkoop). In een ontzield bedrijf is het gemakkelijk verantwoordelijkheden af te schuiven.

MVO blijkt dus niet eenvoudig. In een wereld die steeds complexer wordt en in een economie waarbij bedrijven steeds meer verantwoordelijk gehouden worden voor de kwaliteit van de samenleving kunnen ondernemingen zich niet meer verschuilen achter wetten of regels. Ze zullen in veel gevallen zelf een standpunt moeten innemen en ethische afwegingen maken. Dat betekent dat ze openlijke opvattingen hebben over maatschappelijke thema's als milieu, vluchtelingen, diversiteit en ketenverantwoordelijkheid. Steeds meer bedrijven zien in dat het noodzakelijk is hierop te reflecteren, met ethiek als hulpmiddel. Lees meteen wat dit oplevert en hoe je hiermee aan de slag kunt gaan.

Meer lezen?

Dit dossier is tot stand gekomen met de hulp van onder andere Antoon van den Boogaard en Muel Kaptein.

Laatst bijgewerkt: 
01-08-2017 10:30